.. Few of my favorite ones ...

Some of the tributes written for the giants of Hindi film music, with some of my most favorite songs...

10/13/14: 
A long long time ago, in a land of fantasy-like dreams was this lush garden; where birds of many different feathers flocked together and sang the most enchanting tunes. People would go crazy about those tunes; sometimes even forgetting the gardens themselves. One day, a small little birdie came flying into this garden. Initially he imitated the older birds of the garden, because nobody knew him and cared for him; but he was far too different from all of them. Unlike them, he did much more than sing hidden behind the leafy trees. He actually came out in the open, showing his dazzling variety of colors, flying in dizzying circles around the garden, singing his own tunes, making funny sounds from a faraway land that no one had heard before. Everyone just loved the unusual little fellow and his amazing crooning. Once the bright lights of the day faded though, behind the leafy trees, this little birdie was not always hopping and skipping, but was pretty lonesome at heart. And then one day on Oct 13, he just flew away... must be some faraway land... because he was never sighted again.

Folks tell and retell tales of his glorious crooning even today. The wise old men of the garden say he was actually a rare unusual cross-breed of the performing peacocks and singing birds – sometimes the peacock showing thru his singing. Doesn’t look like he will disappear from the folklore, in any time that we can measure.


__________________________________________
9/29/14:
गाये लता, गाये लता: लता जी, आज आपकी सालगिरह पर बहोत बहोत बधाइयां! आप तो सुरोंकी मलिका हैं, भारतरत्न हैं, हम आप को क्या तोहफा पेश करें!
हमेशा की तरह आज भी - हम तो बस आपही के गाये हुए गीतोंका रत्नभण्डार लुटते रहेंगे… आपके जनम दिनका एक और बहाना लेकर
हमेशा की तरह आज भी - आपकी हर एक मुरकी पर, हर एक हरकत पर, आलापी पर, तान पर… आपको सैकड़ों हज़ारों दुवाएं देंगे…
बस आज आप के जनम दिन पर, एक दुवा हमारी किस्मत के भी नाम देंगे, की हमें आपको देखने सुननेका मौका मिला!
आपके सैकड़ों गीत तो हमेशाके लिए दिलो-दिमाग में ही घर बसाये हुए हैं. अब उनकी रेकॉर्ड सुनते हैं तो बस, 'ओ सजना' या 'ओ निर्दयी प्रीतम' वाला एक 'ओ' अक्षर में समाया हुआ अनेक सुरोंका चमत्कार फिर से महसूस करनेके लिए, 'सांवरी सूरत मन भाई' की कबूली देनेवाली भोली मासूम आवाज़ सुननेके लिए, 'रसिक बलमा' वाली तार सप्तक में भी आसानीसे टहलनेवाली आवाज़ सुननेके लिए, शहद की मिठास को खट्टा बना देनेवाली मधुरतम मधुर आवाज़ में गाया हुआ 'मुझसे मत पूछ' फिर एक बार चखनेके लिए, 'फैली हुई हैं' वाला चहकता, उमड़ता, खिलखिलाता हुआ आनंद दुबारा लुटनेके लिए, 'जरासी आह्ट' वाली बिलकुल छोटीसी दिलकश तान को प्यार से गले लगानेके लिए, 'जा मैं तोसे नाही बोलूं' वाली तानोंकी आतशबाज़ी देखनेके लिए, या तो ‘जुर्म-ए-उल्फत' का शुरूवाला वह बिलकुल सच्चा, खंबीर और शुद्ध स्वर सुननेके लिए... यह तो हुई थोड़े लोकप्रिय जाने-माने गीतोंकी बात! और कितने अनगिनत गीत ऐसेभी हैं, जिनके बोल न तो कुछ ख़ास थे, ना ही उनकी धुन कोई असाधारण - बस आपकी आवाज़की जादूने उनमें चेतना भर दी, उन कागज़ के फूलोंको अपने सुरोंसे महकाया... इन सबका शुक्रिया अदा करें भी तो कैसे, शब्दोंमें तो बयान नहीं हो पायेगा... खैर आपको तो पता है दिल से कही गयी कुछ 'ऐसी भी बातें होती हैं'...
आज ख्वाइश बस इतनी है, 'गाये लता, गाये लता' और हम सुनते रहें... हमेशा की तरह, फिर एक बार आपका तह-ए-दिल से बहोत शुक्रिया, और ढेर सारी शुभ कामनाएं.
__________________________________________
9/26/14
Remembering two great personalities of Hindi films, each an icon in their own way, seemingly so different from each other, but whose paths still crossed briefly... Dev Anand and Hemant Kumar. Each has a very well defined image clearly engraved in Hindi film lovers' minds... Dev Anand the eternal youthful, mischievous, lovable hero so popular with the masses and Hemant Kumar the serious sounding singer with deep resonant voice, who made his name bringing the classy Ravindra Sangeet to the masses – very unlikely pair to work together.  It was SD Burman’s genius to have Hemant Kumar provide playback for Dev Anand in few of their early films. If you listen closely, Hemant Kumar’s voice’s tonal quality actually matches Dev Anand’s… what makes it hard to picture them together is the lack of romantic lover-boy style, which Rafi and Kishore Kumar could fulfill extremely well. Here is a great song – you can watch and listen – separately if you like :)
------------------------------------------------------------------------
7/25/14:
हृदयनाथ मंगेशकर या माझ्या अतिशय आवडत्या आणि अत्यंत प्रतिभावान संगीतकाराला हिंदी सिनेमांमध्ये फार संधी आणि प्रसिद्धी मिळाली नाही, याच दु:ख 'लेकिन' चित्रपटाच्या सांगीतिक यशाने विसरायला मदत केली. नुसती आम जनतेची लोकप्रियातच नव्हे, तर जाणकारांचीही दाद लेकिन च्या संगीताने मिळवली. राजस्थान मध्ये घडणाऱ्या कहाणीला अस्सल तिथल्या मातीतल्या संगीताचाच बाज मिळाल्यामुळे, त्या चित्रपटाची शोभा आणखीच अनेक पटींनी वाढली. लता बाईंची दोन अविस्मरणीय आणि कारकिर्दीतली उत्कृष्ट म्हणावी एवढी सुंदर गाणी या चित्रपटात आहेत, गुलझार साहेबांची अतिशय तरल काव्य प्रतिभा लेकिन च्या सगळ्याच गाण्यात दिसून येते ('कुछ चांदके रथ तो गुजरे थे, पर चांदसे कोई उतरा नही'); पण सुरमयी शाम मला त्यातही, श्रेष्ठ वाटत.
सुरमयी शाम इस तरह आयें, सांस लेते हैं जिस तरह सायें
कोई आहट नहीं बदनकी कहीं, फिर भी लगता है तू यही है कहीं
वक्त जाता सुनाई देता है, तेरा साया दिखाई देता है
जैसे खुशबू नझर से छु जाये
पहिल्या तीन भागापर्यंत, हे नुसत एका अतिशय स्तब्ध सुंदर हलकेच मावळणाऱ्या संध्याकाळीच खास 'गुलझारी' शैलीमधल ('सांस लेते हैं …’) वर्णन वाटत. पण पुढच्या भागामधला, संवेदना आणि अनुभूती यामधला मोहक गोंधळ मात्र जाणवून देतो, की हे थोड वेगळ आहे. ह्याला केवळ कवीचा कल्पनाविलास म्हणायचं, का गुलझार साहेबांचा नेहमीचा आवडता प्रतिमांचा लपंडाव म्हणायचं! मला ते त्याहीपेक्षा सुंदर वाटत, हे लक्षात घेता की 'लेकिन' ही इंद्रीयेतर अनुभवाची कहाणी आहे. नायकाला ह्या कहाणीमध्ये जे गूढ अनुभव येतात, त्यांच्या सावल्याच या अनुभूतींच्या सरमिसळीमागे वावरत आहेत… खर म्हणजे इथे पंचेंद्रियांच्या अनुभूतींच मिश्रण करून, त्याला एक नवीनच परिमाण (‘sixth sense’?) मिळालाय अस वाटत. म्हणून मला हे गाणं, त्यांची एक फार श्रेष्ठ काव्यरचना वाटते, अगदी त्यांच्या स्वतःच्या मोजपट्टीने सुद्धा!
And, last but not at all the least - एका अतिशय सुजाण, काव्याची नजर असणाऱ्या, डोळस संगीतकाराच उत्कृष्ट संगीत! सुरेश वाडकरांसारख्या भरदार आवाजाच्या गायकाकडून इतक्या हळुवार आवाजात, त्या संध्याकाळीला धक्का न लागेल अस गाऊन घेण हे सुद्धा एक कौशल्यच म्हणायला हव. यातला ‘साँस’' शब्दाचा जो अप्रतिम सुंदर उच्चार आहे, त्याबद्दल मी सुरेशजींकडूनच एका मुलाखतीत ऐकल, की एका रिहर्सल च्या वेळी लता बाई तिथे हजर होत्या आणि त्यांनी सांगितलं 'त्या सांस वर जरा लक्ष द्या'; अर्थात सुरेशजीनी त्या सल्ल्याच मोल राखून त्या शब्दाला पुरेपूर न्याय दिला! ह्या गाण्याच संगीत त्या भावनांच्या धुसरतेला आणि कहाणीच्या गुढतेला अतिशय अनुरूप होत. बऱ्याच वेळी संध्याकाळी घरी येत असताना हे गाणं गाडीत माझी साथ करत असत.
------------------------------------------------------------------------
6/16/14: 'हेमंतदाकी आवाज़ सुनते मुझे यूँ लगता था जैसे कोई साधु मंदिरमें बैठा भजन गा रहा हो. अच्छे गायक तो वो थे ही; उतनेही अच्छे संगीतकार भी थे...' – लताजीने कितने कम शब्दोमे हेमंतदाके आवाज़की खूबी बयान की है. ऐसी धीर गंभीर आवाज़ बस एक ही थी हिंदी सिनेसंगीतमें. बंगालीमें तो हेमन्तदा पुरे संगीतविश्वपर छाये हुए थे. कमसे कम ४० साल के लिए, महानायक उत्तमकुमारकी आवाज़से लेकर पूजा संगीत, रविन्द्र संगीत, आधुनिक गान (मराठीमे भावगीत) हर तरफ हेमंतदाकीही बड़ी सुरीली घनगंभीर आवाज़ या उनकी रचनाएँ गूँज रही थी. रविन्द्र संगीत आम लोगोंतक पहुचानेमे हेमंतदाका बहुत बड़ा योगदान रहा है.
आज उनके जन्मदिन पर उनकी यादमें मेरा बड़ा ही पसंदीदा गीत पेश कर रहा हूँ. वैसे तो हिंदी में भी हेमन्तदा ने खुद रचे और गाये हुए गीतोंका बहोत अनमोल खज़ाना है. फिर सलिलदा और सचिनदा के साथ भी उनके बहोत ही सुन्दर और लोकप्रिय गीत हैं. मुझजैसे हेमंतदाकी आवाज़के दिवानोके लिए तो समस्या एक ही है की कौनसा एकही गीत चुन लूँ. मेरे ख़यालमें किशोरदाने जिस तरह उनकी आवाज़के खर्जको समझा और अपने दो गानोमे प्रयोग किया उसका जवाब नहीं! यह गीत सुनते हुए यूँ लगता है जैसे किसी थके हुए मायूस यात्रीको उसीकी अंतरात्मा बड़े प्यारसे पीठपर हाथ फेरते हुए कानोमे हलकेसे फूँक कर उम्मीद बढ़ा रही है. ‘रुक मत, तेरी मंज़िल तो मिलनेहीवाली है… थोड़ी दूर, दूर गगनकी छाँवमें.  बस यही एक दिलासा चाहिए होता है आगे जाते रहनेके लिए!
6/12/14:
Remembering Raj Kapoor: कित्येक वर्षापूर्वी, राज कपूरचा 'आवारा' हा कॉलेजच्या दिवसात matinee मध्ये बघितलेला सिनेमा. सिनेमामध्ये गाणी चांगली असायला हवी ही माफक अट त्या काळातले बरेच सिनेमे पुरी करायचे 'आवारा' ची तर बहुतेक सर्व गाणी तोंडपाठ होती. सिनेमाच कथानक पुढे सरकत असताना गप्पा आणि गाणे सुरु झाल्यावर गप्प हा नेहमीचा परिपाठ चालू होता, आणि एकदम हे गाण सुरु झाल. RK परंपरेप्रमाणे सहसा दु:खी गाणी नायिकेला असत. त्यामुळे थोड चमकुनच पडद्याकडे बघितलं आणि राज कपूरनी काबीज केल. शब्दांना अतिशय अनुरूप असे चेहऱ्यावरचे भाव, डोळ्यातून थेट मनापर्यंत पोचणारी ती स्पष्ट आर्तता, हातातल्या चाकू चा इतका सुंदर वापर (सुरुवातीला त्या चाकूसोबत खेळण काय, किंवा 'खामोश थे हम, इस गम की कसम' वरती तो अनपेक्षित रित्या खुपसलेला चाकू, खामोशीच्या मागचा मनातला सगळा उद्वेग त्या एका कृतीत व्यक्त करून जातो), 'रोते भी रहे, हँसते भी रहे' मध्ये ओठाला ती विशिष्ट मुडप देउन हसण्याचा केलेला आविर्भाव, सगळच एकदम भिडलं, 'खर' वाटलं. आणि हे गाण मनात बसलं. मुकेशच 'रोते बी रहे' खटकत असल, तरीही चालवून घेतलं, राज कपूरचा चेहरा आठवून.  राज कपूर ची चाप्लीनगिरी मला फारशी भावली नाही, पण त्या अतिशय निरागस वाटणाऱ्या डोळ्यामागच दु:ख मात्र मनाला भिडलं, म्हणूनच आवारा आवडला तसा तिसरी कसम पण आवडला. आज खर तर नुसती RK ची, शंकर जयकिशनच्या गाण्यांची लयलूट ऐकायची अस ठरवलं होत; पण या सगळ्या आठवणी जाग्या झाल्या, आणि मग 'रोते भी रहे, हंसते भी रहे' झाल! तुमच्याबरोबर share करतोय.
3/16/14: 
गीता दत्तजी की आवाजकी जितनीभी तारीफ़ की जाय, कम ही होगी. बड़ी contradictions थी उनकी आवाज़ में - एक तरफ मासूमियत थी, एक नटखट चुलबुलापन था; तो दूसरी तरफ बहोत शोख अदाएं थी, एक sexy feel था, और फिर पूरा भक्तिभाव 'dedicated feel’ भी था. और एक चीज़ - उसमे एक प्यास थी - जो शायद इस गानेमे बडीही साफ़ सुनाई देती है. 'आज सजन मोहे अंग लगा लो'. देखा जाय तो यह गीत श्रृंगार और भक्ति रसोंसे सना है - जो दोनोही गीताजी की खासियतें थी. बाउल संगीतका हिंदी फिल्मोंमेंसे सबसे बेहतरीन नमूना है यह. और फिर भी, बिना उस प्यासके, यह गीत शायद ऐसा अजूबा ना बनता.  यह गीत परदेपर फिल्माया गया है वहीदाजीके मनकी तड़प दिखानेके लिए. और वास्तव में? कभी कभी मेरे दिलमे ख़याल आता है, 'साहब, बीबी और ग़ुलाम' की दास्ताँ इन कलाकारोंकी हकीकत बन चुकी थी. गीताजीके जीवन का पहला प्यार, गुरुदत्त साहब असलमे उनके पास तो थे, लेकिन किसी भंवरेकी तरह मंडरा रहे थे एक तितलीके साथ. उन्होंने गीताजीके दूसरे प्यार - संगीत - को भी जखड़ रखा था, अपनीही फिल्मोमें गानेकी शर्त रखकर. और गीताजी, एक आदर्श भारतीय नारीकी तरह, इन दोनों ग़मोको बर्दाश्त करती रही. जब बर्दाश्त नहीं हुआ, तो उसको डुबानेकी कोशिश करती गयी. उस तरफ गुरुदत्तजी ने अपना अनोखा रास्ता ढून्ढ निकाला. Oh, such star-crossed couple and crisscrossing of reality and fiction, you don’t know where one ends and other begins!  क्या जाने, गीताजी ये गीत किसके लिए गा रही थी! हर बार ये गाना सुनते हुए, ये ख़याल तड़प और बढ़ा देता है!
2/14/14: 
चारों तरफ फैली हुई मधुबालाकी तस्वीरोंका नशा हो, या Valentine Day के जजबातोंका असर हो; मुझे इस गानेकी याद आयी. ‘I think I have seen you somewhere before’ – such a tired old pick up line, right? But Bharat Bhushan tries it on the heavenly beauty and presumably it works!  A song is born - an excellent creation by Sahir, Rafi and Roshan – in that order. Only Sahir can take a fairly pedestrian line and weave it so fabulously into such a delicate shaayari!  ‘वहमसे भी जो हो नाजुक वो यक़ीन लगती हो’ – Magician of the words Sahir! No wonder poor Madhubala would have melted – at the words - she perhaps never had a chance to take a good look at who was saying them :)

Comments